نام «عالیقاپو» به معنای درِ بلند یا دروازه بزرگ است و خودِ بنا نیز با همین نقش شناخته میشود: گذرگاهی رسمی میان شهر و قلمرو سلطنتی. هنگامی که روبهروی سردر میایستید، اهمیت این مرز معماری را میتوان در تناسب بلند و کشیده ورودی، قوس مرکزی و نمایی که برای دیدهشدن از فضای شهری طراحی شده است، دریافت. اینجا تنها یک درِ عبور نبود؛ چهرهای رسمی برای دولتخانه بود و ورود به آن، ورود به عرصهای متفاوت از شهر روزمره محسوب میشد.
در بخش بالایی سردر، کتیبهای کاشیکاریشده با خط ثلث دیده میشود. این کتیبه از مهمترین عناصر قابل مشاهده بناست و ارتباط آن را با فرهنگ درباری و هنری صفوی آشکار میکند. خط ثلث، با حروف کشیده و ترکیببندی پرقدرت خود، در معماری مذهبی و حکومتی ایران کاربرد فراوان داشت و در اینجا علاوه بر ارزش نوشتاری، بخشی از طراحی نمای سردر است. نام علیرضا عباسی، خوشنویس شناختهشده عصر صفوی، با این کتیبه پیوند خورده است؛ حضوری که نشان میدهد تزیین بنا برای دربار، کاری صرفاً ساختمانی نبود و خوشنویسی و کاشیکاری در شکلدادن به شکوه آن نقش اساسی داشتند.
در نمای سردر، کاشیهای معرق و نقوش رنگین، سطح معماری را از یک دیوار ساده جدا میکنند. قطعات کوچک کاشی در کنار آجر و اندود، طرحهایی دقیق و هماهنگ پدید آوردهاند. در میان تزیینات باقیمانده، نقش دو شیر روبهروی یکدیگر و خورشیدی میان آنها نیز گزارش شده است؛ تصویری که میتوان آن را در چارچوب زبان نمادین هنر درباری و آرایههای ایرانی فهمید. هنگام نگاهکردن، به تفاوت میان بخشهای اصیل، قسمتهای ترمیمشده و نواحی آسیبدیده توجه کنید؛ همین تفاوتها تاریخ طولانی بنا را در سطح مصالح آشکار میکنند.
سردر در دورههای بعدی بیتغییر نماند. در دوره قاجار تعمیرات و افزودههایی در آن انجام شد و در دوره پهلوی، بهدلیل استفادههای اداری و انتظامی، نشانههایی تازه بر بخشهایی از بنا افزوده شد و سپس قسمتهایی حذف گردید. این تغییرات، لایههای گوناگون تاریخ معاصر را بر پیکره سردر نشان میدهند، بیآنکه هویت صفوی آن را از میان ببرند. ارزش عالیقاپو در همین همنشینی است: بنایی که هم یادگار پایتخت صفوی قزوین است و هم سندی از دگرگونیهای شهری و اداری چند قرن اخیر.
اکنون با ایستادن در برابر آن، میتوانید رابطه میان ورودی، خیابان سپه و دولتخانه صفوی را در ذهن بازسازی کنید. قوس بلند، کتیبه، کاشیهای معرق و جایگاه بنا در آغاز محور تاریخی شهر، همه از معماریای سخن میگویند که برای هدایت حرکت، نمایش قدرت و تعریف قلمرو ساخته شده بود. سردر عالیقاپو نه تمام دولتخانه، بلکه نشانه برجایمانده و فشردهای از آن جهان سلطنتی است؛ نشانهای که در یک نمای شهری، تاریخ پایتختی قزوین، هنر صفوی و استمرار زندگی شهری را به هم پیوند میدهد.